Αναζήτηση

H τέχνη είναι τρόπος έκφρασης και δημιουργίας και μπορούμε να τη συναντήσουμε παντού γύρω μας, ακόμη και σ’ ένα γκράφιτι στον δρόμο. Ανάλογα το συναισθηματικό, κοινωνικό και πολιτισμικό υπόβαθρο του καθενός αποκτά και διαφορετικό νόημα. Τα παιδιά είναι σαν λευκοί καμβάδες που περιμένουν να ζωγραφιστούν κι εμείς ως ενήλικες καλούμαστε να τους δώσουμε τα εργαλεία να αναπτύξουν ελεύθερα τη φαντασία τους και να τα ενθαρρύνουμε να βρουν τον εαυτό τους και να εκφραστούν καλλιτεχνικά και να δημιουργήσουν με το δικό τους προσωπικό στυλ.

Η αγάπη για την τέχνη μπορεί να καλλιεργηθεί με πολλούς τρόπους: από επισκέψεις σε μουσεία, εικαστικές εκθέσεις ή χώρους με ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική, θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες μουσικής ή άλλα καλλιτεχνικά δρώμενα, αλλά και μέσω των εκδρομών και των ταξιδιών, που φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με άλλους πολιτισμούς, μέχρι την παροχή υλικού και ερεθισμάτων, όπως τα παιδικά βιβλία τέχνης.

Αν σκεφτούμε πως τα εικονογραφημένα βιβλία λόγω των εικόνων τους αποτελούν ούτως ή άλλως μικρές γκαλερί τέχνης, καταλαβαίνουμε την αξία των βιβλίων τέχνης που με άμεσο τρόπο περιλαμβάνουν στις σελίδες τους αναφορές σε γνωστά έργα ή δημιουργούς -πρόκειται για την έννοια της διακειμενικότητας (ή διεικονικότητας/διακαλλιτεχνικότητας) στη λογοτεχνία- λειτουργώντας έτσι ως μικροί οδηγοί ιστορίας της τέχνης. Καθώς αποτελούν ένα όχημα σύνδεσης των αναγνωστών με την τέχνη, η σημασία αυτών των βιβλίων καθίσταται ακόμα πιο μεγάλη, ιδιαίτερα για όσους η πρόσβαση σε κάποιο χώρο τέχνης δεν είναι εύκολη (για λόγους οικονομικούς, κοινωνικούς, κ.ά.) αλλά και γι’ αυτούς που θέλουν να ενημερωθούν για τη ζωή ενός καλλιτέχνη πριν θαυμάσουν τα έργα του σε ένα μουσείο.

Τα βιβλία για την τέχνη άλλοτε αποτελούν βιογραφίες διάσημων προσώπων της τέχνης και άλλοτε μιλούν για ήρωες (συνήθως παιδιά), απλούς και καθημερινούς, με τους οποίους εύκολα μπορούν οι αναγνώστες να ταυτιστούν και οι οποίοι στην υπόθεση των βιβλίων συχνά μέσω της τέχνης καταφέρνουν να βρουν τον εαυτό και την κλίση τους και να απελευθερωθούν. Επιπλέον, τα βιβλία του είδους πολλές φορές ακολουθούνται από λεζάντες με πληροφορίες και επεξηγήσεις για όρους σχετικούς με την τέχνη (υλικά, τεχνικές, κινήματα, κ.ά.) είτε μέσα στο κυρίως κείμενο είτε στο τέλος, στο παράρτημα.

Πολύ συχνά τα βιβλία τέχνης για παιδιά συμπεριλαμβάνουν στο τέλος και προτεινόμενες δραστηριότητες για να απασχοληθούν τα παιδιά μετά την ανάγνωση της ιστορίας. Τέτοιου είδους προτάσεις ενθαρρύνουν την προσωπική έκφραση μέσω της τέχνης και τη χαρά της δημιουργίας. Ας μην ξεχνάμε πως στην παιδική ηλικία η φαντασία οργιάζει, γιατί λοιπόν να μην τη δούμε αποτυπωμένη στο χαρτί ή με όποιον άλλο τρόπο επιθυμεί το παιδί;

Στις βιβλιοπροτάσεις που ακολουθούν θα δούμε διαφορετικά παιδικά βιβλία για τις τέχνες που αποτελούν την πρώτη ύλη για την προσέγγιση της αισθητικής και προσκαλούν με τον τρόπο τους τον μικρό αναγνώστη να εισέλθει στον κόσμο της τέχνης (εικαστικών, αρχιτεκτονικής, μουσικής, χορού) εμπνέοντας τον επίσης να δοκιμάσει τις δικές του καλλιτεχνικές δυνατότητες.

Μάλιστα, αξίζει να σημειωθεί πως πολλά από αυτά προέρχονται από το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Νέας Υόρκης ΜΟΜΑ, εστιάζοντας σε δημιουργούς από ποικίλα καλλιτεχνικά πεδία και στη δύναμη της τέχνης να εξελίσσει τους ανθρώπους. Τα συγκεκριμένα βιβλία έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά και εκδοθεί από τις εκδόσεις Μέλισσα.

Μια πρώτη υποκατηγορία βιβλίων τέχνης είναι αυτά που ακολουθούν βήμα προς βήμα τις περιπλανήσεις των ηρώων σε κάποιο μουσείο αποτυπώνοντας τις εντυπώσεις τους. Η περιέργεια των μικρών παιδιών βρίσκει ανταπόκριση μες στα μουσεία, χώρους γεμάτους μυστήριο, γεμάτους ιστορίες και ιδέες. Πολλές φορές στις αίθουσες, τα εκθέματα -άλλες φορές φωτογραφικές αναπαραστάσεις γνωστών έργων τέχνης και άλλες έργα ελεύθερα δοσμένα, συχνά ως παρωδίες- ζωντανεύουν και οι ήρωες συνδιαλέγονται μαζί τους ή αντλούν έμπνευση από αυτά.

Το δικό μου μουσείο είναι ένα βιβλίο που ανοίγει τις πόρτες του σε διαφορετικά είδη μουσείων (τέχνης, βοτανικό, φυσικής ιστορίας, διαστήματος) καταλήγοντας στο πιο σημαντικό μουσείο για την ηρωίδα: το δικό της μουσείο, που στεγάζεται στο δωμάτιο της και που για εκθέματα έχει τα δικά της σημαντικά προσωπικά αντικείμενα.

Μια ομάδα βιβλίων τέχνης αφορούν βιογραφίες σημαντικών προσώπων παρουσιάζοντας τη ζωή και το έργο τους. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι πέρα από τα προσωπικά τους επιτεύγματα, δεν είναι λίγες οι φορές που τα βιβλία αυτά περνάνε και κοινωνικά μηνύματα σε σχέση με την εποχή και τον τόπο ζωής των καλλιτεχνών, τις συνθήκες ή δυσκολίες που πέρασαν, οδηγώντας σε μια βαθύτερη γνώση για το περικείμενο των έργων αλλά και για το ίδιο το πρόσωπο ως άνθρωπο.

Μεγάλοι ζωγράφοι

Στην κατηγορία αυτή, για τα πιο μικρά παιδιά μπορούμε να επιλέξουμε το Πού είναι η Φρίντα Κάλο στην ελληνική ή αγγλική του έκδοση. Η γνωστή ζωγράφος μέσα από ένα παιχνίδι peek-a-boo ανακαλύπτει ζωγράφους όπως ο Πικάσο και ο Γουόρχολ, προσφέροντας έτσι τη δυνατότητα γνωριμίας όχι μόνο με την ίδια (την Κάλο) αλλά και με άλλους διάσημους καλλιτέχνες.

Συνεχίζοντας με τα βιβλία για μικρές ηλικίες, στο Ματίς η μαγική διαδρομή, ο Ματίς δεν είναι άλλος από ένα συμπαθητικό σαλιγκάρι που, όταν τη νύχτα σβήνουν τα φώτα της πόλης, λατρεύει να ζωγραφίζει με τα ίχνη που αφήνει στο διάβα του. Μία ακόμη ιστορία για τον Ματίς, για μεγαλύτερα παιδιά, είναι το Ο κήπος του Ματίς, που μας συστήνει την τέχνη της χαρτοκοπτικής (του κολάζ).

Ένα καταπληκτικό βιβλίο αφιερωμένο στη ζωή του Πάμπλο Πικάσο, του οποίου μάλιστα η εικονογράφηση της Teresa Bellon αποδίδει εξαιρετικά την τεχνοτροπία του μεγάλου ζωγράφου, είναι το ομώνυμο Pablo Picasso από τη βραβευμένη σειρά παιδικών βιβλίων Little People, BIG DREAMS. Στο Βίνσεντ Βαν Γκογκ της σειράς Συναντώντας τον καλλιτέχνη των εκδόσεων Μέλισσα, εκτός από τις πληροφορίες και την αναπαραγωγή έργων του μεγάλου ζωγράφου, στο τέλος δίνεται η δυνατότητα στους αναγνώστες να φτιάξουν οι ίδιοι έναν τρισδιάστατο πίνακα. Tι είδε ο Ντεγκά, αναρωτιόμαστε ως αναγνώστες, ακολουθώντας τα χνάρια του Εντγκάρ Ντεγκά στους δρόμους του Παρισιού του 19^ου αιώνα αφουγκραζόμενοι τον παλμό της εποχής και βουτώντας στα έργα του ζωγράφου.

Από τη σειρά βιβλίων του ΜΟΜΑ, το Γιαγιόι Κουσάμα, από εδώ μέχρι το άπειρο, μας παρουσιάζει την χαρακτηριστική τεχνοτροπία της Κουσάμα, με τις βούλες πάνω σε διαφορετικές επιφάνειες (από πίνακες μέχρι και δωμάτια) που την ξεχώρισε και εμπνέει μέχρι και σήμερα μικρούς και μεγάλους.

Μια επιλογή για μεγαλύτερα παιδιά που συστήνει στους αναγνώστες σπουδαίους ζωγράφους μέσα από μια εξαιρετική μυθοπλασία στηριγμένη στα θεμέλια του λαϊκού παραμυθιού και εμποτισμένη με μπόλικη τέχνη είναι το ελληνικό Η Λίζα και οι επτά ζωγράφοι. Η ιστορία, χωρίς να ενδιαφέρεται να εξηγήσει με εγκυκλοπαιδικούς όρους τα καλλιτεχνικά ρεύματα, πετυχαίνει να μιλήσει στα παιδιά για την τέχνη με λογοτεχνική μαεστρία αλλά και εικονογραφική ποικιλία (σχέδιο, τέμπερα, μελάνι).

Σπουδαίοι μουσικοί και χορευτές

Η βιογραφία Μαρία Κάλλας, ζώντας μόνο για την τέχνη εκδόθηκε το 2023, 100 χρόνια μετά τη γέννηση της μεγάλης τραγουδίστριας. Στις σελίδες του βιβλίου μεταφερόμαστε παρέα με την Κάλλας σε σημαντικές στιγμές της ζωής της, γνωρίζοντας μέρη και πρόσωπα που τη σημάδεψαν. Το πανέμορφο Swan, the life and dance of Anna Pavlova με τον ποιητικό του λόγο και τις ονειρικές του εικόνες παρουσιάζει την ζωή της ταλαντούχας πρίμας μπαλαρίνας Anna Pavlova και ταξιδεύει τους αναγνώστες του στον κόσμο του μπαλέτου.

Βιβλία που εξοικειώνουν τα παιδιά με διαφορετικά είδη μουσικής κάνοντας συχνά αναφορά και σε έργα αντίστοιχων καλλιτεχνών (χωρίς όμως να μπορούμε απόλυτα να τα συμπεριλάβουμε στις βιογραφίες) είναι αυτά της σειράς του Ρένου. Από την τζαζ, τη ροκ, τη ρέγκε, τη ντίσκο, την όπερα και τους κλασικούς (όπως Μότσαρτ και Βιβάλντι), μέχρι τις παραδοσιακές μουσικές του κόσμου (όπως την αφρικανική) αλλά και την έβδομη τέχνη (το σινεμά), ο Ρένος και οι μουσικές του περιπέτειες κλέβουν τις καρδιές των αναγνωστών παγκοσμίως και δικαίως συγκαταλέγονται στα πολύ επιτυχημένα βιβλία των τελευταίων ετών.

Στην ίδια λογική και άλλα βιβλία για μουσικές από κάθε γωνιά της γης, για σημαντικά μουσικά έργα ή για μεγάλους συνθέτες συντελούν στη μουσική καλλιέργεια των παιδιών.

Τα συγκεκριμένα βιβλία ανήκουν στην κατηγορία STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics), της εκπαιδευτικής δηλαδή προσέγγισης που ενσωματώνει την Επιστήμη, την Τεχνολογία, τη Μηχανική και τα Μαθηματικά με την Τέχνη, και ασχολούνται με την αρχιτεκτονική εξωτερικών χώρων αλλά και το design.

Ένα καλό βιβλίο για την εισαγωγή των πιο μικρών παιδιών στην αρχιτεκτονική με πολλές κινούμενες εικόνες και εγκοπές για να επεξεργαστούν τα μικρά χεράκια είναι το Build. Για την μύηση στο μοντέρνο design, προτείνουμε το Baby’s First Eames, ένα βιβλίο-αλφαβητάρι με περιεκτικό κείμενο και έντονες χρωματικά εικόνες με σημαντικά έργα και ονόματα σχεδιαστών.

Τρία αγόρια, ο Φρανκ, ο Ίγκι και ο Eugene, μέσα από τις ιστορίες τους, το καθένα με άλλο τρόπο, μας γνωρίζουν την αρχιτεκτονική. O μικρός Φρανκ αρχιτέκτονας αφηγείται την ιστορία του Φρανκ που επισκέπτεται μαζί με τον παππού του το MOMA για να δει από κοντά τι κάνουν οι πραγματικοί αρχιτέκτονες. Το Ίγκι Πεκ ο αρχιτέκτονας μας συστήνει τον Ίγκι, ένα αγόρι με ιδιαίτερη κλίση στις κατασκευές. Άραγε θα καταφέρει να πείσει για το ταλέντο του, ακόμα και τους πιο δύσπιστους, όπως τη δασκάλα του; Το Eugene the Architect είναι ένα ευφυές παράδειγμα βιβλίου που πετυχαίνει να μας δείξει πώς το φυσικό περιβάλλον μπορεί να συνεργαστεί με την αρχιτεκτονική.

Ένα άλλο βιβλίο, μεγαλύτερου μεγέθους και με την υπογραφή της εξαιρετικής δημιουργού Ingela P. Arrhenius, είναι το My town, το οποίο καλεί τα παιδιά σε μια περιήγηση στην πόλη για να δουν και να γνωρίσουν τις διαφορετικές γωνιές της: βιβλιοπωλεία, γέφυρες, μετρό, αεροδρόμια και άλλα πολλά φανερώνουν την πολεοδομία και τον πλούτο της αρχιτεκτονικής μιας πόλης και ενθαρρύνουν τους αναγνώστες του βιβλίου να παρατηρήσουν τον δικό τους τόπο με άλλο μάτι.

Άλλα βιβλία που αξίζει να μπουν στη συλλογή μας είναι τα κάθε λογής βιβλία γνώσεων που καταπιάνονται με μια ποικιλία θεμάτων σχετικών με τις τέχνες. Έχοντας περισσότερες σελίδες, συνήθως προορίζονται για μεγαλύτερα παιδιά αναγνώστες -βέβαια και μικρότερα παιδιά θα μαγευτούν από τον εικονογραφικό πλούτο τέτοιων βιβλίων.

Το 100 πράγματα που δεν ήξερες για την τέχνη είναι ένα βιβλίο-λεξικό που μας εισάγει σε πολλές και διαφορετικές έννοιες σχετικές με τον κόσμο της τέχνης, άλλες περισσότερο κι άλλες λιγότερο γνωστές και στους μεγάλους. Με παρόμοιο τρόπο λειτουργεί και το Ανακαλύπτω τα σπουδαιότερα έργα τέχνης αλλά αυτή τη φορά με το φακό στραμμένο στα εκθέματα. Με ξεναγό μία γάτα συναντάμε έργα-σταθμούς στην ιστορία της ανθρωπότητας και εντυπωσιαζόμαστε από τις ομοιότητες και διαφορές τους (σε επίπεδο τεχνικής, θεμάτων, κλπ.)

Ένα ιδιαίτερα ευρηματικό βιβλίο που σίγουρα ξεχωρίζει είναι το Η ιστορία της τέχνης σε 21 γάτες της βρετανίδας Nia Gould. Ξεκινώντας από την αρχαία Αίγυπτο και φτάνοντας μέχρι τα γκράφιτι και τους πιο σύγχρονους βρετανούς καλλιτέχνες, μεταφέρει όλη την τέχνη σε ένα σύμπαν διαφορετικό, αυτό της γάτας, και έτσι κερδίζει τις καρδιές των αναγνωστών.

Το Η ιστορία των εικόνων για παιδιά, όπως λέει και ο τίτλος του, μας ταξιδεύει στα βήματα της εικόνας (από την τέχνη των σπηλαίων μέχρι τα κινητά τηλέφωνα), ενώ το 100 great children’s picturebooks, αποτελεί έναν συγκεντρωτικό οδηγό με τα καλύτερα έργα εικονογράφησης παιδικών βιβλίων προβάλλοντας διαφορετικές εικονογραφήσεις παλιών αλλά και πιο σύγχρονων βιβλίων.

Ενδιαφέροντα βιβλία για παιδιά που δεν αναφέρονται σε συγκεκριμένους καλλιτέχνες, έργα ή κινήματα αλλά εστιάζουν στην αξία της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι τα ακόλουθα:

Το ουρανοκατέβατο με μια πρωτότυπη και αλληγορική ματιά, δίχως να στέκεται σε περιττές πληροφορίες ή ονόματα διάσημων καλλιτεχνών, περνά τα δικά του μηνύματα όχι μόνο για την αξία της τέχνης αλλά και για τη σημασία της συνεργασίας και του μοιρασιάς.  Από την άλλη, το αυτοβιογραφικό Τα φτερά της φαντασίας μας εξιστορεί την ιστορία της Σάζια Σικάντερ, ενός κοριτσιού από το Πακιστάν, η οποία κουβαλώντας μαζί της την κουλτούρα της χώρας της, και με όχημα πάντα τη μεγάλη θέληση της, κάνει το όνειρό της πραγματικότητα να γίνει ζωγράφος.

Τέλος, το ελληνικό Μισές ζωγραφιές ψάχνουν ζωγράφους είναι αυτό που λέει: ζωγραφιές μισοτελειωμένες που ζητούν να ολοκληρωθούν από τον εκάστοτε αναγνώστη-κάτοχο του βιβλίου. Αξιοποιώντας τα χρωματιστά χαρτιά που εμπεριέχονται αλλά και ό,τι άλλα σύνεργα επιθυμούν, τα παιδιά θα κόψουν και θα κολλήσουν, θα βάψουν και θα σχεδιάσουν και τελικά θα δημιουργήσουν ένα αποτέλεσμα που κανείς μας δεν μπορεί να φανταστεί.

Όπως είδαμε, τα παιδιά από μικρή ηλικία αξίζει να έρθουν σε επαφή με διαφορετικά ερεθίσματα, καλλιτέχνες, κινήματα, είδη και στυλ, και να εκφραστούν καλλιτεχνικά. Όσο περισσότερο εκθέτουμε τα παιδιά στην τέχνη, τόσο περισσότερο διαμορφώνουν τη δική τους κουλτούρα και αισθητική. Έτσι, τα παιδικά βιβλία με θέμα την τέχνη μπορούν να βάλουν το δικό τους λιθαράκι για τον σκοπό αυτό, συνδυάζοντας μοναδικά τη διασκέδαση με τη μάθηση, καθώς εξοικειώνουν τα παιδιά με τις τέχνες και μπορούν να αποτελέσουν το έναυσμα προκειμένου τα παιδιά να ανακαλύψουν τον μικρό καλλιτέχνη που κρύβουν μέσα τους.