Αναζήτηση

Ο θάνατος είναι ένα ζήτημα ομολογουμένως δυσάρεστο και περίπλοκο για όλους και μια έννοια δύσκολα προσεγγίσιμη από τα παιδιά, κυρίως τα πιο μικρά. Το επίπεδο κατανόησής του εξαρτάται από την ηλικία και την ωριμότητα αλλά και το περιβάλλον του παιδιού.

Ποιος είναι ο τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για το θάνατο;

Προσπαθώντας να τον καταλάβουν, τα παιδιά θα στραφούν πρώτα απ’ όλα στους γονείς τους, γι’ αυτό και είναι σημαντικό οι γονείς να έχουν εργαλεία όπως τα παιδικά βιβλία ή να ζητήσουν ψυχολογική στήριξη από κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, αν αισθάνονται ότι δεν μπορούν να βρουν τις λέξεις και τον τρόπο να απαντήσουν στις απορίες των παιδιών. Όπως είναι λογικό, τα παιδιά συμμερίζονται και αφουγκράζονται τα συναισθήματά μας. Είναι σημαντικό να είμαστε αληθινοί, να τους μιλάμε απλά και ξεκάθαρα αλλά και να ενθαρρύνουμε τα ίδια να εκφραστούν –πολλές φορές ίσως μας εκπλήξουν με τον ειλικρινή, άμεσο και ευθύ τρόπο που θα μας μεταδώσουν τις σκέψεις ή τις εμπειρίες τους

Πολλοί γονείς φοβούνται να ανοίξουν συζήτηση για την απώλεια που συνδέεται συγκεκριμένα με το θάνατο μη ξέροντας πώς, και μπορεί να την αποφεύγουν, να παραποιούν ή να ωραιοποιούν τα πράγματα. Όμως, αν θυμηθούμε πως τα πολύ μικρά παιδιά δυσκολεύονται να αντιληφθούν τη μονιμότητα των γεγονότων, καταλαβαίνουμε ότι, σε αντίθεση με το «πέθανε», άλλες λέξεις όπως το «έφυγε» ή το «κοιμήθηκε» που μερικοί προτιμάνε, στην ουσία δε βοηθάνε να αντιληφθεί το παιδί πως πρόκειται για κάτι μη αναστρέψιμο, αλλά είναι πιο πιθανό να προκαλέσουν σύγχυση.
Έπειτα, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως πολλές φορές τα παιδιά αυτό που κυρίως ζητάνε είναι κάποιος να τα καταλάβει, να τα ακούσει, κι έπειτα να τους δώσεις απαντήσεις, έτσι κατά βάση είναι η δική μας ψυχραιμία και ωριμότητα που αναζητούν τα παιδιά σε τέτοιες περιπτώσεις, για να αισθανθούν ασφάλεια.

Για τα πιο μικρά παιδιά μέχρι 5 ετών, μπορούμε πρώτα απ’ όλα να τους πούμε πόσο φυσιολογικό είναι να αισθάνονται δυσάρεστα συναισθήματα προτείνοντάς τους να θυμηθούν τις καλές αναμνήσεις που είχαν με το άτομο που πέθανε.

Μεγαλώνοντας, γύρω στην ηλικία των 5-7 ετών μπορούμε να αρχίσουμε να δίνουμε περισσότερες εξηγήσεις, συζητώντας για τον κύκλο της ζωής (επεκτείνοντας το θέμα και σε σχέση με τα άλλα έμβια όντα) ή και τις αιτίες θανάτων, πάντα καθησυχάζοντας τα παιδιά για ενδεχόμενες ανησυχίες μήπως πεθάνουν άλλα πρόσωπα που αγαπούν. Το σημαντικό είναι να επαναλαμβάνουμε πως, ενώ πρόκειται δυστυχώς για κάτι αμετάκλητο, τα ίδια είναι ασφαλή να συνεχίσουν τη ζωή και την πορεία τους.

Από 8 ετών και άνω μπορούμε πια να θίξουμε και ζητήματα όπως ο θρήνος, οι κηδείες, οι αρρώστιες, τα γηρατειά, η τρωτότητα, ο πόλεμος και οι θρησκείες. Πλέον τα παιδιά έχουν κατακτήσει καλά την έννοια της μονιμότητας και μπορούν να ανοίξουν ακόμα και φιλοσοφικές συζητήσεις.

Πώς μπορούν να με βοηθήσουν τα παιδικά βιβλία στις καταστάσεις απώλειας;

Πριν από τη δεκαετία του ’80, στην παιδική λογοτεχνία τα «δύσκολα» θέματα (όπως ο θάνατος, ο χωρισμός, οι ναρκωτικές ουσίες, ο πόλεμος, κλπ.) αποφεύγονταν, καθώς σκοπός της λογοτεχνίας ήταν ως επί το πλείστον η τέρψη. Αυτό όμως σταδιακά άλλαξε και σήμερα όλο και περισσότερα παιδικά βιβλία καταπιάνονται με αυτά τα θέματα δίνοντας μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής, προσφέροντας τροφή για σκέψη και προβληματισμό αλλά και προτείνοντας λύσεις. Σήμερα σκοπός της παιδικής λογοτεχνίας είναι, όχι η «προφύλαξη», αλλά η εξοικείωση ακόμα και με τις πιο σκληρές αλήθειες και η συμπαράσταση στο πλαίσιο μιας γενικότερης συναισθηματικής καλλιέργειας και ψυχικής ενδυνάμωσης

Τα σύγχρονα παιδικά βιβλία μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία στα χέρια του γονιού, του εκπαιδευτικού αλλά και όποιου άλλου συναναστρέφεται με τα παιδιά. Έτσι λοιπόν και σε σχέση με το θέμα μας, τα βιβλία που αναφέρονται σε καταστάσεις απώλειας είναι δυνατό να αποτελέσουν έναν χώρο ασφαλή όπου σκέψεις και συναισθήματα μπορούν να μπουν σε λόγια και να λειτουργήσουν υποστηρικτικά για το παιδί (αλλά και –γιατί όχι– και για τον ενήλικα).

Η απώλεια στη ζωή ενός παιδιού μπορεί να λάβει πολλές μορφές. Έτσι λοιπόν και στην παιδική λογοτεχνία βρίσκουμε διαφορετικά βιβλία: άλλα συνδέονται άμεσα με κάποιο θάνατο, συνήθως οικείου και αγαπημένου προσώπου (συχνά του παππού ή της γιαγιάς), άλλα με κάποιο αποχωρισμό (κυρίως λόγω μετακόμισης) και άλλα με απώλεια κάποιου αγαπημένου αντικειμένου, για παράδειγμα ενός αγαπημένου παιχνιδιού.

Η εκπαίδευση για τον θάνατο και κατ’ επέκταση και για τα θέματα που αγγίζουν τα σχετικά βιβλία λειτουργεί σε τρία επίπεδα: α) συμφιλίωση με την έννοια του θανάτου και με τα συναισθήματα που ακολουθούν, β) αντιμετώπιση εμπειριών, έκφραση συναισθημάτων, έμπρακτη και συναισθηματική στήριξη στους πενθούντες και γ) κατανόηση της αναπόφευκτης παρουσίας του και εκπαίδευση γύρω από τον κύκλο της ζωής.

Σε επίπεδο ιστορίας, τα βιβλία πολλές φορές αποτυπώνουν τις αντιδράσεις που συνδέονται με τις φάσεις του πένθους (άρνηση, θυμός, θλίψη, αποδοχή). Τις περισσότερες φορές δε μιλούν ιδιαίτερα για το πριν, αλλά αναφέρουν έμμεσα το περιστατικό και προχωρούν στο μετέπειτα του θανάτου, τονίζοντας την αξία του σήμερα αλλά και τη δύναμη των αναμνήσεων κ.ά. Προσφέρουν πληροφορίες και απαντούν σε απορίες (άλλες φορές ρητά και άλλες πιο έμμεσα), όμως η συμβολή τους είναι κυρίως υποστηρικτικού, ανακουφιστικού χαρακτήρα.

Τα περισσότερα βιβλία μπορούμε να τα διαβάσουμε από την ηλικία κιόλας των 3 ετών. Το ιδανικότερο είναι να επιλέξουμε βιβλία που χρησιμοποιούν λιτό και ρεαλιστικό λόγο και δεν ωραιοποιούν την κατάσταση. Οι δημιουργοί των εν λόγω βιβλίων επιλέγουν στην εικονογράφηση χρώματα που ταιριάζουν με το θέμα (το μαύρο και άλλα σκούρα χρώματα ή τα έντονα που έχουν την τάση να εντείνουν τη συναισθηματική φόρτιση και να πυροδοτούν συγκεκριμένες συνδέσεις), καθώς και τεχνικές όπως ο συμβολισμός, που ανοίγουν παράθυρα συζήτησης ή στοχεύουν στη δημιουργία ταυτίσεων μέσω της ενσυναίσθησης για τους ήρωες.

Το Γιατί πεθαίνουν όλα; μπορεί να θεωρηθεί περισσότερο ως ένα βιβλίο/οδηγός γνώσεων για παιδιά από 3 ετών και άνω, αφού δεν στέκεται σε έναν συγκεκριμένο θάνατο ήρωα. Μέσα από ευθείες ερωτήσεις όπως «Τι συμβαίνει, όταν πεθαίνει κάποιος;» «Πότε θα σταματήσω να είμαι θλιμμένος;», παρουσιάζει με ειλικρινή τρόπο όχι μόνο τις απορίες των παιδιών αλλά και ό,τι σχετίζεται με την έννοια του θανάτου ενώ κάτω από τα pop-up παραθυράκια δίνονται όχι ψεύτικες αλλά ξεκάθαρες και πολλές φορές αισιόδοξες λύσεις.

Στο βραβευμένο Το νησί του παππού του διάσημου δημιουργού Benji Davies για παιδιά 3 ετών και άνω, με έμμεσο, διακριτικό τρόπο το νησί συμβολίζει τον θάνατο, έναν τόπο άγνωστο στον οποίο ταξίδεψε ο παππούς και πλέον κατοικεί μόνιμα εκεί. Το βιβλίο συζητά για τη σχέση εγγύτητας ανάμεσα σε έναν παππού και το εγγονάκι του, για τη μονιμότητα του γεγονότος του θανάτου όσο και για τη σημασία των αναμνήσεων που χάρη σε αυτές ο μικρός ήρωας θυμάται τον παππού του.

Ένα ακόμα βιβλίο που καταπιάνεται με το θέμα της απώλειας του παππού μιλώντας για τη ροή του χρόνου και τον κύκλο της είναι το Άφησα την ψυχή μου στον άνεμο, για παιδιά 4 ετών και άνω. Στο κείμενο διαβάζουμε τα λόγια του παππού σε ένα γράμμα-ποίημα το οποίο αγγίζει λυρικά τις πιο ευαίσθητες χορδές των αναγνωστών, ενώ στις εικόνες, ο εικονογράφος Eric Puybaret (δημιουργός και του διάσημου Φεγγαροσκεπαστή) μας ταξιδεύει σε έναν κόσμο αέρινο.

Το ελληνικό Το δικό τους ταξίδι, για παιδιά από 5 ετών, δεν είναι απλά μία ακόμη ιστορία για την απώλεια του παππού αλλά ένα βιβλίο μοναδικό και πρωτότυπο που εισχωρεί σε νέους, ανεξερεύνητους από τους περισσότερους συγγραφείς, δρόμους, καθώς, εκτός από το δυσάρεστο γεγονός του θανάτου, περιγράφει συγκινητικά την όλη πορεία του ανθρώπου προς τη φθορά του γήρατος. Η βραβευμένη συγγραφέας παιδικών βιβλίων Αργυρώ Πιπίνη με όλη της τη μαεστρία μάς συγκινεί βαθύτατα και δικαίως κερδίζει την επιβράβευση κοινού και κριτικών.

Το Μέχρι τον ουρανό και πίσω, απευθυνόμενο σε νήπια 3 ετών και άνω, είναι ένα επίσης ελληνικό βιβλίο που πραγματεύεται τη μοναδική σχέση αγάπης και στοργής ανάμεσα σε γιαγιά και εγγονή. Όταν η γιαγιά πεθαίνει, η μικρή βρίσκει διαφυγή στις αναμνήσεις της –αυτές άλλωστε δε χάνονται ποτέ. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στις σελίδες του βιβλίου:

«Όταν κάποιος που αγαπάς πολύ πεθαίνει, δεν μπορείς ούτε να τον δεις ούτε και να τον αγκαλιάσεις πια, μπορείς, όμως, να τον κρατήσεις σαν θησαυρό μέσα στην καρδιά σου, και να ζει για πάντα εκεί.»

Ο κήπος της ελπίδας μπορεί να μιλήσει σε παιδιά από 3 ετών και άνω για έναν από τους πιο σκληρούς, αν όχι τον πιο σκληρό θάνατο: αυτόν της μητέρας. Χάρη στη στήριξη του μπαμπά της, η μικρή Μάγια βρίσκει κουράγιο και διέξοδο από το σκοτάδι της απώλειας μέσω της «θεραπευτικής» ενασχόλησης με τον παραμελημένο μέχρι τότε κήπο του σπιτιού της.

Το καταπληκτικό Ο ελέφαντας είναι ένα βιβλίο σκληρό μα συνάμα αισιόδοξο που σίγουρα απευθύνεται σε μεγαλύτερες ηλικίες (9+). Αφηγείται την ιστορία της Όλιβ που χάνει τη μαμά της και από τότε δημιουργεί με τη φαντασία της έναν ελέφαντα που συμβολίζει τη βαριά απόγνωση και κατάθλιψη του πατέρα της συντροφεύοντάς τον παντού. Είναι δύσκολο πολύ να τον «ξεφορτωθεί» αυτόν τον ελέφαντα η Όλιβ, διώχνοντας έτσι και τη θλίψη που έχει στοιχειώσει το σπίτι της, η μικρή όμως τα καταφέρνει με τον δικό της γλυκό τρόπο να βοηθήσει την κατάσταση και να οδηγήσει πάλι την οικογένειά της μακριά από τον πόνο.

Στο Η θάλασσα είδε του πολυαγαπημένου δημιουργού Tom Percival για παιδιά από 3 ετών, η μικρή Σοφία χάνει το αρκουδάκι της στη θάλασσα. Η πρωτοτυπία του βιβλίου έγκειται σε πολλά επίπεδα. Πρώτον, το βιβλίο μιλά με διαφορετικές φωνές και οπτικές: της Σοφίας, του αρκούδου, αλλά και της θάλασσας, η οποία καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες για να σμίξουν ξανά κορίτσι και παιχνίδι. Έπειτα, από καλλιτεχνικής άποψης, η ιδιαιτερότητα του βιβλίου έγκειται στην εικονογραφική επιλογή του δημιουργού να συνδυάσει το προσωπικό του στυλ με στοιχεία από γνωστούς πίνακες ζωγραφικής που εκτίθενται στο διάσημο Rijksmuseum στο Άμστερνταμ. Τέλος, η απώλεια του παιχνιδιού σε μια βαθύτερη ανάγνωση συμβολίζει την απουσία της μαμάς της Σοφίας από την ιστορία –και πιθανώς την απώλεια λόγω θανάτου– μια απώλεια που, χωρίς να γίνεται ρητή αναφορά, υπονοείται. Ίσως ο αγώνας του αρκούδου στη θάλασσα δεν είναι άλλος από τον αγώνα των ίδιων των παιδιών να μην λησμονήσουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα που έχασαν.

Το χρώμα του κενού προτείνεται για παιδιά 4 ετών και άνω και αποτελεί μία ιστορία ειπωμένη από τη μεριά της Χερτλ, της χελώνας, για τον θάνατο του φίλου της Μπερτ, του λαγού. Ένα μαύρο κενό, σαν σκιά, συνοδεύει πια τη Χερτλ, που δεν είναι άλλο παρά ο Μπερτ, και θα πάρει χρώμα από τις αναμνήσεις που έζησαν οι δυο φίλοι, όταν η Χερτλ καταφέρει να τις θυμηθεί, να τις αγκαλιάσει και να προχωρήσει, κρατώντας τις πάντα βαθιά φωλιασμένες στην καρδιά της.

Η μικρή Δέσποινα στο Η Δέσποινα και το φλιτζάνι με τη ζάχαρη –βιβλίο για την ηλικιακή ομάδα από 5 ετών και άνω– είναι αχώριστη με το γάτο της τον Σωκράτη. Όταν αυτός σκοτωθεί σε αυτοκινητιστικό, αναζητά βοήθεια στον Αέρινο, ένα πάντα, ο οποίος τη συμβουλεύει να αναζητήσει κάποιον που θα της δώσει ένα φλιτζάνι ζάχαρη. Το παραμύθι του βραβευμένου Jon J. Muth, έντονα φιλοσοφικό, γεμάτο συμβολισμούς, μεταφέρει τους αναγνώστες σε κόσμους γεμάτους ηρεμία και γαλήνη και τους θυμίζει να ζουν και να εκτιμούν το παρόν.

Ο κήπος του Έβαν, για παιδιά από 4 ετών και άνω, μας εξιστορεί τη θλιβερή ιστορία του Έβαν που χάνει τον σκύλο και συνοδοιπόρο του στη ζωή και η απώλεια αυτή του στοιχίζει πολύ: η θλίψη του τον οδηγεί ακόμα και στην καταστροφή του κήπου του. Αλλά και μέσα στα χαλάσματα μπορεί να βρεθεί η ελπίδα, έτσι και ο Έβαν θα δει πως παρά το σκότος, μια κολοκύθα τα κατάφερε και φύτρωσε, και αυτό τον γεμίζει με ελπίδα για το αύριο.

Πολλές φορές δυο αχώριστοι φίλοι μπορεί, για λόγους που δεν έχουν επιλέξει αυτοί, να παύουν να μένουν κοντά και έτσι η δυναμική της σχέσης τους αλλάζει. Ο αποχωρισμός ενός πολυαγαπημένου προσώπου μπορεί να θεωρηθεί σαν μικρός θάνατος, ακόμα κι αν κι οι δύο συνεχίζουν να βρίσκονται εν ζωή.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το εξαιρετικό Σ’ ένα βάζο μέσα, για παιδιά από 3 ετών, που θίγει το ζήτημα του αποχωρισμού ενός πολύ καλού φίλου λόγω μετακόμισης. Το βιβλίο, με μια αισιόδοξη ματιά, μάς θυμίζει πως, η δύναμη της φιλίας και των αναμνήσεων που χτίζει κανείς από τις πιο απλές στιγμές που περνάει με τον άλλο, χωράνε σε βάζα αναμνήσεων και είναι πολύ ισχυρές για να τις εξαφανίσει η απόσταση.

Το συγκινητικό Χάρτινα αεροπλανάκια, που απευθύνεται σε νήπια από 3 ετών, μιλά επίσης για τη φιλία της Μίας και του Μπεν που διαταράσσεται λόγω μετακόμισης του δεύτερου. Παρουσιάζοντας τα έντονα συναισθήματα που βιώνει κανείς σε μια τέτοια συγκυρία, με λυρική και ονειρική διάθεση, το βιβλίο αναδεικνύει την τεράστια αξία ακόμα και του πιο απλού παιχνιδιού, ενός χάρτινου αεροπλάνου που μπορεί να μεταμορφωθεί και να ταξιδέψει όποιον βλέπει με τα μάτια της φαντασίας εκεί που το επιθυμεί.

Τέλος, το εξαιρετικό Ο Νόι και η φάλαινα του Benji Davies για παιδιά 3 ετών και άνω –το οποίο κυκλοφορεί και σε board book για μικρότερες ηλικίες– καταπιάνεται με το θέμα του αποχωρισμού. Ο μικρός Νόι βρίσκει ένα ταλαιπωρημένο και ξεβρασμένο στη στεριά φαλαινάκι και αμέσως αποφασίζει να το φροντίσει και τελικά να το αγαπήσει και να το κάνει φίλο του. Όμως, όπως του εξηγεί ο μπαμπάς του, το φαλαινάκι πρέπει να επιστρέψει στους δικούς του και στο σπίτι του στη θάλασσα, έτσι ο Νόι πρέπει να το αποχωριστεί. Άραγε θα βρεθούν ποτέ ξανά; Εκτός από ζήτημα του αποχωρισμού, το βιβλίο με πιο έμμεσο τρόπο μιλά και για τη μονογονεϊκότητα, καθώς στην ιστορία μαθαίνουμε πως ο πρωταγωνιστής ζει με τον μπαμπά του και έξι γάτες. Πού να βρίσκεται όμως άραγε η μαμά του Νόι; Μήπως στο βιβλίο υπονοείται και μία δεύτερη απώλεια εκτός αυτής της φάλαινας;

Με όλα αυτά καταλήγουμε πως, για να καταλαγιάσουν ο θυμός, η λύπη και ο πόνος, σίγουρα χρειάζεται καιρός καθώς και ένα πλαίσιο υποστηρικτικό. Τα καλά εικονογραφημένα παιδικά βιβλία έρχονται να λειτουργήσουν ως βοηθήματα για να εξηγήσουν, να ενδυναμώσουν συναισθηματικά και να οπλίσουν με γενναιότητα απέναντι σε ό,τι άγνωστο φοβίζει και τρομάζει μικρούς και μεγάλους.